TUGAS INDIVIDU
TEMBANG MACAPAT
Pengampu : Imam
Sutardjo
Oleh:
Fitri Yulianti (A310130155)
Kelas
4 G
PENDIDIKAN
BAHASA, SASTRA INDONESIA DAN DAERAH
FAKULTAS
KEGURUAN DAN ILMU PENDIDIKAN
UNIVERSITAS
MUHAMMADIYAH SURAKARTA
2014
ATUR PAMBUKA
Puji syukur kita panjataken dhumateng ngarsanipun
gusti Allah YME ingkang sampun nglimpahaken kasih lan tresnanipun, sahingga
kita saget ngrampungaken tugas damel makalah niki yaiku salah sawijining syarat
damel nglengkapi tugas bahasa jawa ing semester 2 meniki.
Mboten kesupen rasa maturnuwun datheng:
1. Bapak Imam Sutardjo, dosen Bahasa lan Sastra
Jawa, Universitas Muhammadiyah Surakarta ingkang sampun menehi pengarahan
kalian bimbingan datheng kita sedaya anggen kita nyusun karya tulis niki.
2. Rencang-rencang sedaya ingkang sampun nyampekne
karya tulis niki.
Kita nyuwun agunging pangapunten anggene damel
karya tulis niki kurang sampurna lan kathah klentunipun ingkang boten kita
mangertosi.
Kirane sedaya kesaean ingkang sampun maringi
datheng kita angsal balesan saking gusti Allah YME. Mugi-mugi makalah niki
wonten paedahe kagem sedaya ingkang maos.
Surakarta, 8 Juni 2014
Penulis
ii
BAB I
PURWAKA
A.
Lelandhasaning Masalah
Apresiasi sastra jawa punika kathah sanget
jinisipun. Salah satunggal jinise yaiku tembang. Warisan budaya punika saged
dipun sinau dening kawula muda. Budaya jawi punika ugi saged mbiyantu para muda
ingkang ngangsu kawruh ngembangaken kabudayan. Budaya luhur babagan tembang
menika yaiku reriptan kanthi paugeran tartamtu kang pamacane kudu dilagokake.
Makalah puniki, badhe dipunsuguhaken babagan jinisipun tembang wonten ing
budaya lan sastra jawa.
B.
Undharaning Masalah
Wonten 8 perkawis ingkang dipunaturaken
wonten ing makalah menika, yaiku:
1.
Menapa ingkang dipuntegesi tembang?
2.
Kados pundi jinisipun tembang iku?
3.
Menapa ingkang dipuntegesi tembang
macapat?
4.
Apa bae babagan kang prelu dimangerteni
menawa nembang macapat?
5.
Apa bae macem-macem tembang macapat iku?
6.
Apa bae
sambung rapete Laras, Pathet, Titi Laras lan Cakepan kaliyang tembang macapat?
7.
Kados pundi
jenis, watak, pasemon lan sasmitane tembang macapat?
8.
Apa bae tuladha tembang macapat iku?
C.
Tujuan
Lumantar
makalah menika, badhe dipunaturaken uneg-uneg ingkang wonten gandheng
cenengipun kaliyan kados pundi pangertosan tembang menika
langkung ngrembaka lan kondhang kawentar wonten masyarakat Indonesia
khusussipun masyarakat Jawi piyambak. Babagan menika wigatos sanget
dipunpenggalih khususipun dening warga ingkang rumaos “asli” saking Jawi, utawi
sinten kemawon ingkang hanggadhahi raos handarbeni dhumateng tetembangan,
supados kawontenan tiyang Jawi lan ugi kabudayanipun langkung dipunakeni dening
kelompok-kelompok warga ndonya sanesipun.
D.
Paedah
Paedah saka makalah iki,
yaiku:
1.
Kanggo masyarakat minangka papan sinau
ngenani budaya tembang, lan bisa luwih mangerteni klira-klirune pangerten
tembang.
2. Kanggo panulis minangka papan informasi ngenani
budaya Jawa sing bisa didadekake cekelan kanggo panaliti sabanjure sing ana
gegayutane karo karya iki.
BAB II
ANDHARAN
A.
Pangertosan Tembang
Tembang inggih menika reriptan kanthi paugeran
tartamtu kang pamacane kudu dilagokake. Ana kang duwe panemu manawa tembang
asal saka tembung wancahan; tembung lan kembang, banjur dadi tembang. Tembang
yaiku tembung kang ditembangi mawa titi larasing gamelan.
B.
Jinisipun Tembang
Manut jinise tembang iku kaperang dadi telu:
1.
Tembang Gedhe
(sekar ageng), kayata:
a.
Sekar Ageng
Kusumastuti
b.
Sekar Ageng
Citramengang
c.
Sekar Ageng
Kumudasmara
d.
Sekar Ageng
Pamularsih
e.
Sekar Ageng
Tepikawuri lan sapanunggale
Gunane kanggo: 1)
Suluk pedhalangan.
2)
Kanggo mbawani gendhing.
2.
Tembang
Tengahan (sekar tengahan), kayata:
a.
Sekar Tengahan
Pranasmara – Juru demong
b.
Sekar Tengahan
Pangajabsih – Girisa
c.
Sekar Tengahan
Palugon – Wirangrong
d.
Sekar Tengahan
Kuswaraga
Gunane kanggo mbawani
gendhing.
3.
Tembang Cilik
(sekar alit)
a.
Tembang
macapat
b.
Tembang
dolanan
C. Pangertosan Tembang
Macapat
Tembang macapat yaiku tembang kang kawengku
dening paugeran kang gumathok yaiku guru gatra, guru wilangan lan guru lagu.
Gunanipun tembang macapat yaiku:
1. Kanggo ana ing kasusastran jaman saiki yaiku
lumrahe carane nglagokake utawa nembangake ngaggo irama mardika.
2. Kanggo nggerongi gendhing lire ditembangake utawa
dilagokake kanthi binarung swaraning pradangga.
3. Kanggo mangerti kasusastran jawa jaman saiki.
4. Kanggo ngarang kapustaka jawi.
5. Kanggo ngiringi tembang ketoprak, wayang, ludruk
lan sakpanunggale.
6. Kanggo ngiringi parikan lan dagelan.
Tembang
macapat menika, nggadhahi titikan. Titikanipun tembang macapat yaiku:
1. Nganggo pathokan guru lagu, guru wilangan,
dhong-dhing, guru gatra, pada lan pupuh.
a.
Pada : yaiku cacahing larikan tembang saben baite.
b.
Pupuh : yaiku bisa kedadean saka pirang-pirang pada,
miturut dawa lan cendhake tembang.
c.
Guru gatra :
yaiku jenenge larikan tembang macapat, tembang
gedhe diarani pada dirga.
d.
Guru wilangan :
yaiku cacahing (wilangane) wanda (suku kata)
saben gatra.
e.
Guru lagu :
yaiku tibaning swara saben pungkasaning gatra.
(paduan bunyi/ sajak),
dhong-dhing, tiba swara
“u” utawa “i”.
2. Bebasane basa jawa saiki.
3. Bisa ditembangake tanpa iringan gendhing gamelan.
D.
Babagan kang Prelu Dimangerteni Menawa
Nembang Macapat
Menawa arep nembang macapat prayogane kudu
mangerteni, kayata:
1.
Mangerteni
wataking tembang.
2.
Mangerteni
guru wilangan lan guru lagune.
3.
Mangerteni
tegese tembung, satemah ora waton medhot tembung.
4.
Mangerteni
laguning tembang.
5.
Mangerteni
titi laras, slendro lan pelog.
6.
Bisa ngukur
swarane dhewe.
7.
Ora kakehan
Luk, paling akeh mung telung titi laras.
8.
Sawanda adate
satitilaras paling akeh rong titi laras.
9.
Lesane nalika
nembang kudu cetha, lan sapanunggalane.
E.
Macem-macem Tembang Macapat
Tembang macapat menika, wonten 11 warna, yaiku:
1.
Pocung
2.
Maskumambang
3.
Gambuh
4.
Megatruh
5.
Kinanthi
6.
Asmaradana
7.
Mijil
8.
Sinom
9.
Pangkur
10.
Durma
11.
Dhandhanggula
F.
Sambung Rapete Laras, Pathet, Titi Laras
lan Cakepan
Tembang macapat menika nggadhahi sambung rapete
kaliyan laras, pathet, titi laras lan cakepan, yaiku:
1.
Laras
Laras yaiku rasaning swara thinthingane gamelan ana rong laras yaiku
laras slendro lan laras pelog.
2.
Pathet
a.
Laras slendro
pathet ana tiga, yaiku:
-
Pathet nem,
pathet sanga, lan pathet menyura.
b.
Laras pelog
pathet ana tiga uga, yaiku:
-
Pathet lima,
pathet nem lang pathet barang.
3.
Cakepan
Cakepan yaiku tetembangan utawa unen-unen kang kanggo ana ing tembang.
G.
Jenis, Watak, Pasemon lan Sasmitane
Tembang Macapat
|
No.
|
Jinising
Tembang
|
Watake
Tembang
|
Pasemone
|
Sasmitane
Tembang
|
|
1.
|
Maskumambang
|
Susah, nelangsa keranta-ranta
|
Cocoge kanggo carita kang susah
|
Kambang, kumambang kentir, timbul
|
|
2.
|
Pocung
|
Sembrang pari kena isi pitutur
|
Cocoge kanggo medharake piwulang becik
|
Kluwak, uncung, cung
|
|
3.
|
Gambuh
|
Nambuh, miterang
|
Kanggo medharake pitutur
|
Gambuh, embuh, jumbuh, kambuh, tambuh
|
|
4.
|
Megatruh
|
Sedhih, nglangut, nelangsa, gegetun
|
Kanggo carita kang sedhih
|
Pegat, duduk, ndadak, pedhot, megat
|
|
5.
|
Mijil
|
Gandrung, prihatin medhar pitutur
|
Kanggo carita isi pitutur, lagi gandrung
|
Wijil, wiyos, wedhos, walaya, wedal, sulastri, rarastri
|
|
6.
|
Kinanthi
|
Seneng, gandrung, medhar piwulang
|
Kanggo mituturi kanthi rasa tresna
|
Kanthi, gandheng, kanthet, ganthet, kekanthen
|
|
7.
|
Asmaradana
|
Sengsem, kasmaran, sedhih
|
Kanggo carita kasmaran/ gandrung
|
Asmara, kasmaran, brangta, brangti, kingkin
|
|
8.
|
Durma
|
Sereng, galak, nesu
|
Kanggo kang lagi nesu, seneng
|
Mundur, dur, undur
|
|
9.
|
Pangkur
|
Seneng, gandrung, nesu isi panantang
|
Kanggo pitutur kang rada sereng
|
Wuri, yuda kanaka, kur, wuntat
|
|
10.
|
Sinom
|
Seneng, sengsem, sereng isi pitutur
|
Kanggo pitutur tantangan perang tandhing
|
Srinata, ronkamal, nom, anom, logodhang, mudha taruna, weni
|
|
11.
|
Dhandhang-
gula
|
Renyah, gumbira, grapyak, sumanak, isi pitutur
|
Kanggo piwulang kidungan
|
Gula, gendhis, dhandhang, kaga, kresna, gula, drawa, gagak, madu,
artati, sarkara
|
H.
Tuladha Tembang Macapat
1.
Pocung
Bapak pocung, dudu watu dudu gunung
Dawa kaya ula,
Cin-ancikmu wesi miring,
Yen lumaku si pocung ngumbar swara
2.
Pangkur
Jinejer neng wedhatama
Mrih tan kemba kembenganing pambudi
Mangka nadyan tuwa pikun
Yen tan mekal rasa
Yekti sepi asepalir sepah samun
Samangsane pasamuan
Gonyak ganyuk ngleling semi
BAB III
PANUTUP
Dudutan
Tembang inggih menika
reriptan kanthi paugeran tartamtu kang pamacane kudu dilagokake. Ana kang duwe
panemu manawa tembang asal saka tembung wancahan; tembung lan kembang, banjur
dadi tembang. Tembang yaiku tembung kang ditembangi mawa titi larasing gamelan.
Manut jinise tembang iku
kaperang dadi telu: 1) Tembang Gedhe (sekar ageng), 2) Tembang Tengahan (sekar
tengahan), 3) Tembang Cilik (sekar alit). Tembang macapat iku kalebu sekar alit
utawa tembang cilik. Tembang macapat yaiku tembang kang kawengku dening
paugeran kang gumathok yaiku guru gatra, guru wilangan lan guru lagu. Gunanipun
tembang macapat yaiku:
1. Kanggo ana ing kasusastran jaman saiki yaiku
lumrahe carane nglagokake utawa nembangake ngaggo irama mardika.
2. Kanggo nggerongi gendhing lire ditembangake utawa
dilagokake kanthi binarung swaraning pradangga.
3. Kanggo mangerti kasusastran jawa jaman saiki.
4. Kanggo ngarang kapustaka jawi; lan sakpanunggale.
Babagan kang prelu dimangerteni menawa nembang macapat
kayata: 1) mangerteni wataking tembang, 2) mangerteni guru wilangan lan guru
lagune, 3) mangerteni tegese tembung, satemah ora waton medhot tembung, 4)
mangerteni laguning tembang, lan sakpanunggale.
Tembang macapat menika wonten 11 warna, yaiku: 1)
Pocung, 2) Maskumambang, 3) Gambuh, 4) Megatruh, 5) Kinanthi, 6) Asmaradana, 7)
Mijil, 8) Sinom, 9) Pangkur, 10) Durma lan 11) Dhandhanggula.
DAFTAR KAPUSTAKAN
Margana, dkk. 2005. Trampil Basa. Surakarta: Setya Grafika.
Nurdiana, Iin. 2013.
“Budaya”. http://iinnurdiana.blogspot.com/2013/03/naskah-drama-7-anak-jaka-gendheng.html.
Diakses pada 6 Juni 2014 pukul 16:47 WIB.

Tidak ada komentar:
Posting Komentar